Ανθρώπινη εξέλιξη: Πώς ένα τοξικό μέταλλο «γέννησε» τη γλώσσα και τη νοημοσύνη

Μια νέα διεθνής έρευνα που δημοσιεύεται στο Science Advances αναφέρει ότι αιώνες πριν εμφανιστεί η βιομηχανική ρύπανση, οι πρώτοι άνθρωποι και οι συγγενείς τους φαίνεται πως είχαν ήδη εκτεθεί σε μόλυβδο και το τοξικό αυτό μέταλλο ίσως επηρέασε καθοριστικά την πορεία της ανθρώπινης εξέλιξης, συμβάλλοντας στη γένεση της γλώσσας και της νοημοσύνης.

Όπως διαβάζουμε στο The Brighter Side News, οι επιστήμονες από το Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια μελέτησαν 51 απολιθωμένα δόντια από περιοχές της Αφρικής, της Ασίας και της Ευρώπης. Στα δείγματα, που προέρχονταν από πρώιμους ανθρώπους, Νεάντερταλ και εξαφανισμένα είδη πιθήκων, εντοπίστηκαν «ίχνη» μολύβδου, που υποδεικνύουν πως η έκθεση στο μέταλλο ξεκινούσε ήδη από την παιδική ηλικία. Εντυπωσιακό είναι ότι το 71% των δοντιών έφερε σαφή σημάδια ρύπανσης, αντίστοιχα με εκείνα της εποχής της βενζίνης με μόλυβδο τον 20ό αιώνα.

Η ρύπανση που διαμόρφωσε τον εγκέφαλο

Μέχρι πρόσφατα ήταν γενικώς αποδεκτό ότι η δηλητηρίαση από μόλυβδο εμφανίστηκε μετά την έναρξη της μεταλλευτικής δραστηριότητας. Ωστόσο, τα νέα ευρήματα δείχνουν ότι η παρουσία του μετάλλου στο περιβάλλον ήταν πάντα εκεί, σε σπηλιές, στο χώμα ή στο νερό. Ιδιαίτερα επικίνδυνη ήταν για τα μικρά παιδιά, καθώς ο αναπτυσσόμενος εγκέφαλος απορροφά ευκολότερα τις τοξικές ουσίες. Ο μόλυβδος διαταράσσει τη λειτουργία των νευρώνων, μειώνει τη γνωστική ικανότητα και επηρεάζει τη διάθεση – στοιχεία που, όσο παράδοξο κι αν ακούγεται, μπορεί να έπαιξαν ρόλο στη φυσική επιλογή και στη διαμόρφωση πιο ανθεκτικών εγκεφαλικών μηχανισμών.

Το γονίδιο NOVA1 και η μικρή λεπτομέρεια που έκανε τη διαφορά 

Η ομάδα των ερευνητών επικεντρώθηκε σε ένα συγκεκριμένο γονίδιο, το NOVA1, το οποίο ρυθμίζει τον τρόπο που επικοινωνούν τα εγκεφαλικά κύτταρα και πώς αντιδρούν στις περιβαλλοντικές πιέσεις. Η σύγχρονη εκδοχή του NOVA1, που υπάρχει σε όλους τους σημερινούς ανθρώπους, διαφέρει από εκείνη των Νεάντερταλ μόλις κατά ένα γράμμα στο DNA. Παρ’ όλα αυτά, αυτή η μικροσκοπική διαφορά φαίνεται να προσέφερε τεράστιο εξελικτικό πλεονέκτημα.

Σε πειράματα με τεχνητά μοντέλα εγκεφάλου, οι επιστήμονες διαπίστωσαν πως η νεότερη εκδοχή του γονιδίου προστάτευε τους νευρώνες που σχετίζονται με τη γλώσσα από τις βλαβερές επιδράσεις του μολύβδου. Το NOVA1 φάνηκε να ρυθμίζει και τη δράση του FOXP2, του γονιδίου που συνδέεται άμεσα με την ομιλία. Στους Νεάντερταλ, η παλαιότερη μορφή του NOVA1 έκανε αυτούς τους νευρώνες πιο ευάλωτους στην τοξικότητα, πιθανώς περιορίζοντας την ικανότητά τους για σύνθετη επικοινωνία.

Αντίθετα, στους σύγχρονους ανθρώπους, η νέα εκδοχή του NOVA1 λειτουργούσε σαν ασπίδα, η οποία ίσως έδωσε στους προγόνους μας το κρίσιμο πλεονέκτημα της ομιλίας και της συνεργασίας — ικανότητες που βοήθησαν στην επιβίωση και στην πολιτισμική ανάπτυξη. Όπως σχολιάζουν οι ερευνητές, η γλώσσα ήταν το «υπερόπλο» του ανθρώπινου είδους: επέτρεψε τη μετάδοση γνώσης, τον προγραμματισμό και την κοινωνική οργάνωση, στοιχεία που οι Νεάντερταλ φαίνεται να μην ανέπτυξαν ποτέ πλήρως.

Από την προϊστορία στα σύγχρονα προβλήματα 

Η μελέτη αποκαλύπτει πως οι δυσμενείς περιβαλλοντικές συνθήκες ενδέχεται να αποτέλεσαν κινητήρια δύναμη της εξέλιξης. Η συνεχής έκθεση σε τοξικές ουσίες, π.χ. σε μόλυβδο, ίσως προκάλεσε την εμφάνιση ευεργετικών γενετικών μεταλλάξεων, που θωράκισαν και ενίσχυσαν τη νοητική ευελιξία και τη δημιουργικότητα του ανθρώπινου εγκεφάλου.

Κατανοώντας πώς γονίδια όπως το NOVA1 και το FOXP2 αντιδρούν στις περιβαλλοντικές πιέσεις, οι επιστήμονες ελπίζουν να ανοίξουν νέους δρόμους για τη θεραπεία νευρολογικών διαταραχών, π.χ. της αυτιστικής συμπεριφοράς και των δυσκολιών ομιλίας. Η μελέτη του παρελθόντος, φαίνεται, πως είναι το κλειδί για να προστατευτούν οι επόμενες γενιές.